Każdy rodzaj papieru jest unikalny, każdy ma inne właściwości. Chodzi o właściwości, które mają decydujący wpływ na końcowy rezultat drukowania i walory estetyczne, które posiada gotowa odbitka. Wybór odpowiedniego papieru jest więc istotny i wymaga pewnej wiedzy. Mówiąc krótko: aby dokonać właściwego wyboru trzeba poznać właściwości papieru i związane z tym uwarunkowania. W tym celu konieczne jest przyswojenie sobie w pierwszym rzędzie obiektywnej, dającej się wyrazić ilościowo wiedzy dotyczącej cech papieru. W następnej kolejności na horyzoncie pojawiają się inne, bardziej subiektywne i niedające się wyrazić ilościowo aspekty wiedzy o papierze, nierzadko opisujące odczucia płynące z obcowania z papierem. W tym rozdziale zajmiemy się podstawową wiedzą i zaprezentujemy kilka obiektywnych, dających się wyrazić ilościowo właściwości papieru.

Click for popup

	Kierunek włókna

Podobnie jak ryby w ławicy ustawiają się w jednym kierunku, by płynąć w jedną stronę, tak większość włókien układa się w tym samym kierunku – w tym, w którym podczas produkcji przebiega wstęga papieru. Kierunek ten jest określany jako kierunek włókna papieru i sprawia, że wzdłuż tej osi papier jest sztywniejszy, a więc trudniejszy do zgięcia. Łatwym sposobem określenia kierunku, w którym przebiegają włókna papieru, jest położenie arkusza na krawędzi stołu. Oś, wzdłuż której papier wygina się bardziej, jest przeciwna do kierunku włókna. Innym sposobem jest silne przeciągnięcie zaciśniętymi paznokciami kciuka i palca wskazującego wzdłuż brzegów papieru. Brzeg, który ulega większemu zniekształceniu, przebiega w poprzek kierunku włókna. Wymiary podawane przez producenta papieru również zdradzają kierunek włókna, ponieważ liczba podawana jako pierwsza (np. 210 w przypadku wymiarów 210 x 297) określa długość boku przebiegającego w poprzek kierunku włókna.

Click for popup

	Papier drzewny i bezdrzewny

W jednej z poprzednich części tego rozdziału wyjaśnialiśmy dwa podstawowe sposoby produkcji masy celulozowej – metodę chemiczną i metodę mechaniczną. Metodą chemiczną usuwa się z drewna praktycznie wszystkie substancje zawierające drewno z wyjątkiem celulozy. Dlatego papier zawierający ponad 90 procent masy celulozowej bezdrzewnej, tzn. masy celulozowej chemicznej nosi nazwę bezdrzewnego. Do właściwości papieru bezdrzewnego zalicza się wysoką wytrzymałość i dużą trwałość. W produkcji masy celulozowej mechanicznej wykorzystuje się większość objętości drzewa, co oznacza, że do mieszanki masy celulozowej dodawane są jeszcze inne składniki niż tylko czysta celuloza. Papier zawierający ponad 10 procent masy celulozowej drzewnej nosi w związku z tym nazwę papieru drzewnego. Do właściwości papieru drzewnego należą dobra wytrzymałość i duża nieprzezroczystość. Występowanie gatunków papieru składającego się głównie z masy celulozowej półchemicznej zmienia tradycyjny podział na papier bezdrzewny i drzewny. Korzyści płyną tu z zastosowania obu rodzajów masy celulozowej. Z definicji określa się te gatunki często jako papier drzewny, jednakże, zależnie od pożądanej funkcji są one niejednokrotnie bardziej podobne do gatunków bezdrzewnych.

Click for popup

	Gramatura, grubość i objętość właściwa

Gramatura, grubość i objętość właściwa to trzy istotne i często podawane właściwości papieru. Są one nierzadko wymieniane jednym tchem, a to z tej prostej przyczyny, że są między sobą powiązane matematycznie. Grubość i gramatura są definiowane niezależnie od siebie, natomiast objętość właściwa, czasami również określana jako spulchnienie czy wolumen, to stosunek między gramaturą a grubością. W tej części rozdziału definiujemy bliżej każdy z tych terminów.

Click for popup

	Gramatura = (grubość / objętość właściwa)

Gramatura jest najczęściej stosowaną miarą ciężaru papieru i jest wyrażana jako masa metra kwadratowego papieru, np. 130 g/m². Jest to pojęcie o fundamentalnym znaczeniu przy wyborze papieru, chociaż często jest ono stosowane dość niedbale w odniesieniu do grubości papieru, co jest mylące, ponieważ grubość w rzeczywistości zależy od objętości właściwej papieru.

Click for popup

	Grubość = gramatura (x) objętość właściwa

Grubość papieru mierzy się w mikrometrach (µm) – czyli tysięcznych częściach milimetra – i jest to odległość między dwiema powierzchniami papieru. Grubość jest pod wieloma względami ważna przy wyborze papieru, ponieważ wpływa ona na stabilność, odczucie w dotyku i oczywiście grubość końcowego produktu drukowanego. Dotyczy to w szczególności książek, które mogą zawierać kilkaset stron. Na co dzień do opisywania grubości papieru jest jednak wykorzystywana jego gramatura.

Click for popup

	Szorstkość

Powierzchnia arkusza papieru przypomina w pewnym sensie topografię naturalnego terenu z jego pagórkami, dolinami i innymi mniejszymi nierównościami. Termin używany do definiowania odchylenia powierzchni papieru od absolutnej gładkości to szorstkość. Szorstkość jest wyrażana w ml/min, co odnosi się do objętości powietrza, jakie przechodzi między powierzchnią papieru i elementem przyrządu pomiarowego w ciągu jednej minuty. Miara ta jest określana jako szorstkość wg. Bendtsena. Ogólnie papier niepowlekany ma większą szorstkość – więcej pagórków i dolin na powierzchni – niż papier powlekany. W celu zmniejszenia szorstkości papier jest ściskany i wygładzany w kalandrze lub gładziku. Stąd wywodzi się pewne powiązanie między objętością właściwą a szorstkością – gładki, zmiażdżony papier będzie miał mniejszą objętość właściwą, natomiast aby uzyskać większą objętość właściwą trzeba w pewnym stopniu poświęcić gładkość powierzchni papieru i będzie on bardziej szorstki. Ma to oczywiście znaczenie dla rezultatu końcowego. W pewnych przypadkach celem jest uzyskanie przyjemnej, równej powierzchni, a w innych sytuacjach zadrukowany materiał ma mieć bardziej naturalny, chropowaty wygląd. Szorstkość powierzchni wpływa również na proces drukowania, szczególnie w przypadku papierów o dużej szorstkości, gdzie nierówności powierzchni mogą wpływać na wygląd odbitki.

Click for popup

	NIEPRZEZROCZYSTOŚĆ

Nieprzezroczystość można określić inaczej jako brak przezroczystości. Dlatego im większa nieprzezroczystość papieru, tym mniej jest on przezroczysty. Papier o 100-procentowej nieprzezroczystości jest więc całkowicie nieprzezroczysty, podczas gdy papier o niskiej nieprzezroczystości, taki jak papier pergaminowy lub kalka kreślarska, przepuszcza znacznie większą część światła. Nieprzezroczystość zależy od tego, jak dobrze powierzchnia papieru jest w stanie rozpraszać i pochłaniać światło. Nieprzezroczystość jest niezwykle istotna podczas drukowania. Ważne jest uwzględnienie tego czynnika, ponieważ farba drukowa wnika w papier, czego efektem może być widoczność nadruku przez arkusz. Jest to szczególnie istotne w przypadku druku dwustronnego, zwłaszcza na papierze o niskiej gramaturze. Należy więc zaplanować, w którym miejscu strony umieścić tekst i grafikę.

Click for popup

	Format

Papier schodzący z maszyny papierniczej jest nawijany na dużą rolę zwaną tamborem. Jeżeli papier ma być używany w zwojowej maszynie offsetowej, jest on cięty na mniejsze zwoje, a jeśli nie – na arkusze o wymaganych rozmiarach. Arkusze i zwoje stanowią główne formaty papieru, jednakże w każdej grupie podstawowej istnieje bardzo duża liczba różnych formatów, które są albo formatami standardowymi, albo formatami specjalnymi, dostosowanymi do potrzeb klienta i przeznaczenia. Nabywca papieru na ogół może być pewny, że formaty standardowe będą dostępne w magazynie dostawcy. Jeżeli jednak potrzebny jest format specjalny, czas realizacji dostawy może być nieco dłuższy, ponieważ dany format musi być najpierw zamówiony, a następnie wyprodukowany w fabryce papieru.

Click for popup

	Formaty arkuszy

Krajarka gilotynowa lub przekrawacz rotacyjny kroi papier na arkusze zgodnie z wymiarami zamówionymi przez klienta lub na format standardowy. Papier jest następnie dostarczany na paletach – w stosach, gdzie wszystkie arkusze są ułożone jeden na drugim, lub w ryzach po 500 sztuk. Jak wspomniano wcześniej, wymiary arkusza są podawane w kolejności uzależnionej od kierunku włókna. Pierwsza liczba oznacza długość boku, który przebiega w poprzek kierunku włókna. Oznacza to, że arkusz papieru A4 o wymiarach 210 x 297 ma włókna ułożone w kierunku równoległym do boku o długości 297 mm. W poszczególnych krajach w standardowym użyciu znajduje się też szeroki asortyment różnych formatów. Dostawcy zazwyczaj oferują te formaty jako materiał standardowy o stałej liczbie arkuszy na palecie.

Click for popup

	Białość i odcień

Podobnie jak Eskimosi posiadają wiele różnych słów określających kolor i konsystencję śniegu, tak i papier ma szeroki zakres białości i odcieni. Wszystkie one mają coś wspólnego: wzbogacają wrażenie, jakie wywiera końcowy, drukowany produkt, ponieważ istnieje wielka różnica między papierem białym, naturalnym i kolorowym. Masa celulozowa tego samego typu posiada jednak zasadniczo podobną białość i odcień. Z tego powodu, aby uzyskać specjalną białość lub barwę gotowego papieru, dodaje się do niego różne środki chemiczne. Dodanie wybielacza optycznego do mieszanki zwiększa na przykład białość papieru, ponieważ środek ten odbija światło białe, co sprawia, że papier wygląda na jaśniejszy niż jest w rzeczywistości. Istotnym parametrem jest jasność papieru. Pomimo tego, że białosć i jasność są właściwościami wizualnymi, które mogą na pierwszy rzut oka być trudne do rozróżnienia, dotyczą one w rzeczywistości dwóch różnych rzeczy. Jasność określa się jako procent ilości światła o określonej długości fali odbijanej od papieru. Blisko spokrewnionym parametrem jest białość, którą jednak mierzy się dla wielu długości fal i która daje wartość bliższą temu, co w rzeczywistości odbiera oko. Papiery o tej samej jasności mogą mieć jednak różne odcienie lub tony barw. W związku z tym mierzy się także barwę papieru, np. niebieski, żółty, czerwony lub zielony. Barwniki są dodawane do większości papierów. Na przykład barwnik niebieski jest często dodawany do papieru, który ma sprawiać wrażenie bardziej białego, natomiast pewna ilość barwnika żółtego sprawi, że papier będzie wyglądać bardziej naturalnie. Na przykład przy produkcji książek ważne jest zachowanie tego samego koloru i odcienia dla wszystkich dostaw papieru, co stanowi kolejny powód dla stosowania barwnika – w przeciwnym razie widoczne byłoby to na krawędziach książki w postaci pasm o różnych odcieniach.

Click for popup

	Objętość właściwa = (grubość/gramaturę)

Jak wynika z powyższego wzoru, objętość właściwa określa stosunek między grubością papieru a jego gramaturą. Wielkość ta dotyczy objętości lub zwartości papieru, a jej prawidłowa definicja to właściwie „odwrotność gęstości”. Objętość właściwa Powyższy rysunek pokazuje objętość właściwą. Arkusz po lewej stronie posiada dużą objętość właściwą – jest lekki i gruby. Arkusz po prawej stronie posiada małą objętość właściwą – jest cienki i ciężki.W obu przypadkach gramatura wynosi 130 g/m². Przykład: Arkusz lewy: objętość właściwa 1,8 x gramatura 130 g/m² daje grubość 234 mikrometry. Arkusz prawy: objętość właściwa 1,1 x gramatura 130 g/m² daje grubość 143 mikrometry. Papier o małej objętości właściwej jest bardziej zwarty niż papier o dużej objętości właściwej i zawiera mniej powietrza. Papier o małej objętości właściwej jest w związku z tym cienki i ciężki, a papier o dużej objętości właściwej jest lekki, mało zwarty i gruby. Z uwagi na mniejszy udział powietrza papier o małej objętości właściwej jest często gładszy niż papier o dużej objętości właściwej i na odwrót. Objętość właściwa jest bardzo ważnym czynnikiem przy produkcji książek i ma kluczowe znaczenie dla odbioru produktu końcowego. Jeżeli celem jest wywarcie wrażenia grubej, bogatej w treść książki, należy zastosować papier o dużej objętości właściwej. Jeżeli chodzi o to, by zmieścić w książce dużo tekstu a jednocześnie, by pozostała ona cienka bardziej odpowiedni jest papier o małej objętości właściwej. W pewnych przypadkach wybór objętości właściwej może być również kwestią kosztów. Na przykład do przygotowywania materiałów reklamowych rozsyłanych pocztą i przy wykorzystaniu papieru o nieco większej objętości właściwej można zastosować mniejszą gramaturę, bez większego uszczerbku dla pozostałych własności. Można w ten sposób sporo zaoszczędzić na kosztach dystrybucji.

Click for popup

	Formaty zwojów

Podobnie jak arkusze także zwoje są cięte na wymiary i szerokości zamawiane przez klienta, a także według masy i długości. Formaty standardowe są jednak mniej powszechne w przypadku zwojów, chociaż i tu istnieją. Wszystkie zwoje papieru posiadają w środku tuleję, dzięki której mogą być zainstalowane w maszynie drukującej. Stosowane powszechnie standardowe średnice tulei to 70, 76 i 153 mm.

Click for popup